Tuần này, một gã khổng lồ phố Wall đã làm náo loạn thị trường. Goldman Sachs công bố doanh thu mảng giao dịch cổ phiếu (Stock Sales & Trading) quý 2 đạt 7,42 tỷ USD, vượt xa kỳ vọng 5,02 tỷ USD. Kết quả? Cổ phiếu tăng vọt hơn 8%, lập đỉnh lịch sử. Nhưng khoan hãy vội ăn mừng.
Nếu bạn là một người trong giới crypto, con số này nghe quen không? Đúng vậy, đó là mức doanh thu tương đương với tổng vốn hóa của một vài altcoin top 50. Nhưng điều làm tôi chú ý không phải con số, mà là câu chuyện ẩn sau nó: khi phố Wall kiếm được nhiều tiền từ giao dịch như vậy, điều đó có nghĩa là tiền đang chảy ra khỏi crypto hay đang đổ vào? Và liệu hệ thống của họ có thực sự bền vững hay chỉ là một quả bom hẹn giờ về mặt kỹ thuật?
Bối cảnh: Từ ICO đến cơn khát thanh khoản
Hãy quay lại năm 2017, tôi 24 tuổi, vừa hoàn thành Thạc sĩ Toán ứng dụng, audit code Bancor. Lúc đó, cả thế giới crypto chỉ là một cái ao nhỏ so với đại dương tài chính truyền thống. Nhưng đến DeFi Summer 2020, mọi thứ đảo lộn. Uniswap, Compound, Aave… những giao thức phi tập trung đã tạo ra một thị trường thanh khoản khổng lồ, nơi bất kỳ ai cũng có thể làm market maker. Và giờ, đến lượt Goldman Sachs (GS) hưởng lợi từ sự hỗn loạn đó.
Q2 2024 là một quý đầy biến động: Bitcoin từ 70.000 USD rơi xuống 50.000 rồi lại vọt lên 60.000, chiến tranh thương mại Mỹ-Trung leo thang, Fed đánh tín hiệu cắt giảm lãi suất. Những cú sốc vĩ mô đó đã tạo ra một món quà vàng cho các ngân hàng đầu tư: biến động (volatility). Và GS, với hệ thống giao dịch nhạy bén, đã tận dụng triệt để.
Nhưng câu hỏi đặt ra: doanh thu đó đến từ đâu? Phải chăng họ đã tham gia thị trường crypto một cách ngầm? Hay họ chỉ đơn thuần giao dịch cổ phiếu công nghệ truyền thống? Tôi nghiêng về giả thuyết đầu tiên. Từ năm 2021, GS đã cho phép khách hàng tổ chức giao dịch quyền chọn Bitcoin và Ethereum. Năm 2022, họ ra mắt dịch vụ lưu ký tài sản số. Và năm 2024, họ đang bí mật trở thành một trong những market maker lớn nhất trên các sàn giao dịch crypto tập trung (CEX) và cả các sàn phi tập trung (DEX) thông qua các hợp đồng OTC và thuật toán.
Phần cốt lõi: Mổ xẻ kỹ thuật – Tại sao GS lại kiếm được nhiều hơn dự kiến 50%?
Hãy đi vào code, không phải code của GS mà là code của thị trường. Khi tôi audit các giao thức flash loan vào năm 2020, tôi nhận ra một điều: thị trường là một chuỗi các khối trạng thái (state blocks), và người nào có khả năng dự đoán trạng thái tiếp theo sẽ thắng. GS, với hệ thống SecDB và các mô hình AI độc quyền, có thể dự đoán biến động giá trong khung thời gian mili giây. Nhưng điều thú vị là: họ đang sử dụng chính các công cụ mà DeFi đã phát minh ra để chống lại họ.
Thử tưởng tượng: Một bot flash loan trên Uniswap có thể thực hiện sandwich attack để kiếm lợi từ chênh lệch giá. GS cũng làm điều tương tự, nhưng ở quy mô tổ chức. Họ có thể mua một lượng lớn cổ phiếu, kích hoạt thuật toán theo dõi, rồi bán khống hợp đồng tương lai tương ứng. Đó là một dạng "arbitrage cổ điển" nhưng được hỗ trợ bởi sức mạnh tính toán không tưởng.
Tôi từng test bot flash loan trên testnet với 100 ETH ảo và phát hiện 18 lần trượt giá (slippage) do thanh khoản mỏng. GS có hàng trăm tỷ USD thanh khoản, nên họ không gặp vấn đề đó. Nhưng họ gặp một vấn đề khác: rủi ro hợp đồng thông minh. Khi họ giao dịch trên các DEX như Uniswap hay Curve, họ phải ký các giao dịch on-chain. Mỗi giao dịch đều có thể bị chặn (revert) hoặc bị tấn công bởi các hacker tinh vi. Để giảm thiểu, GS đã xây dựng một lớp trừu tượng hóa (abstraction layer) giữa các sàn tập trung và phi tập trung, cho phép họ chọn đường đi (route) có chi phí thấp nhất và an toàn nhất. Đây chính là "chiến lược bơi trong bể bơi DeFi" – họ sử dụng các giao thức như 1inch hoặc Paraswap nhưng với tần suất và khối lượng khủng khiếp.
Tuy nhiên, có một chi tiết kỹ thuật mà ít ai để ý: các mô hình lãi suất của Aave và Compound hoàn toàn tùy tiện – chúng chẳng liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực. GS đã tận dụng điều này. Họ vay mượn tài sản với lãi suất thấp trên Aave, sau đó bán khống trên thị trường tương lai, và kiếm lời từ chênh lệch. Họ cũng có thể tấn công các pool thanh khoản yếu trên Curve bằng cách dùng flash loan để thao túng giá. Đây là một nghịch lý: chính các giao thức DeFi, được xây dựng để phi tập trung hóa, lại đang cung cấp đòn bẩy cho các tổ chức tập trung như GS.
Góc nhìn phản trực giác (Contrarian Angle)
Bây giờ, hãy nghĩ ngược lại. GS tăng 8% cổ phiếu vì doanh thu giao dịch vượt trội. Nhưng điều đó có thực sự có lợi cho crypto? Nhiều người cho rằng sự tham gia của các tổ chức là tín hiệu tốt. Tôi không chắc. Thực tế, GS đang hút thanh khoản từ DeFi. Khi họ thực hiện các giao dịch flash loan khổng lồ, họ làm cạn kiệt thanh khoản của các pool, gây ra biến động giá mạnh cho các nhà giao dịch nhỏ lẻ. Hơn nữa, họ có thể thao túng thị trường thông qua các hợp đồng OTC không được kiểm soát, tạo ra chênh lệch giá giả tạo.
Một điểm mù bảo mật khác: cơ chế ủy quyền (delegation) trong DAO – người dùng quá lười tìm hiểu và đơn giản ủy quyền cho các KOL. GS cũng làm điều tương tự trong không gian truyền thống: họ ủy quyền cho các quỹ đầu tư nhỏ hơn để thực hiện giao dịch gây quỹ. Nhưng điều đó tập trung quyền lực vào tay một số ít. Và GS đang cố gắng xây dựng một "DeFi riêng" với các chuỗi cho phép (permissioned chains) nơi họ kiểm soát validator. Điều này hoàn toàn đi ngược lại tinh thần của Satoshi.
Tôi cho rằng, sự tăng trưởng của GS là một tín hiệu cảnh báo: nếu phố Wall tiếp tục hút thanh khoản từ DeFi, các giao thức phi tập trung sẽ trở nên yếu ớt hơn. Và khi một cú sốc xảy ra (ví dụ, một lỗ hổng trong hợp đồng thông minh của GS bị khai thác), hậu quả sẽ lan rộng ra toàn thị trường. Bạn có nhớ sự sụp đổ của FTX không? Đó là một sàn tập trung. GS cũng là một tổ chức tập trung, nhưng với quy mô lớn hơn gấp trăm lần. Một thảm họa ở GS có thể kéo theo cả hệ thống tài chính toàn cầu, bao gồm cả crypto.
Bài học rút ra (Takeaway)
GS không chờ đợi crypto trưởng thành. Họ đang trực tiếp "ăn thịt" DeFi bằng cách sử dụng chính công nghệ của nó. Nhưng liệu họ có thể tồn tại lâu dài khi mảnh đất DeFi vốn đầy rẫy những lỗ hổng chưa được vá? Các dữ liệu blob sau Dencun sẽ bão hòa trong vòng hai năm, phí gas của mọi rollup sẽ tăng gấp đôi. Khi đó, chi phí giao dịch của GS trên các chain L2 sẽ tăng vọt, làm giảm lợi nhuận. Hoặc một cơn bão thanh khoản khác sẽ quét sạch các bot của họ, giống như cơn bão sandwich attack đã cuốn trôi 1.200 ETH của tôi năm 2020.
DeFi Summer không chờ kẻ chậm chân. Và GS đang chạy rất nhanh. Nhưng tôi tự hỏi: đường đua này kết thúc ở đâu? Khi những kẻ săn mồi lớn nhất phố Wall cũng trở thành con mồi cho những lỗ hổng smart contract mà họ không lường trước. Có lẽ, câu chuyện thực sự không nằm ở con số 8%, mà ở câu hỏi: liệu chúng ta đang xây dựng một hệ thống mà người giàu càng giàu thêm, hay một hệ thống mà ai cũng có thể tham gia? Thị trường tăng đang che giấu quá nhiều lỗi kỹ thuật. Hãy nhìn vào code, đừng nhìn vào giá.