Hôm 13 tháng 8, Hans Grundberg – Đặc phái viên của Tổng thư ký Liên Hợp Quốc về Yemen – đã trình bày trước Hội đồng Bảo an một bức tranh tối màu: nguy cơ Yemen rơi trở lại xung đột quy mô lớn là 'chưa từng có' kể từ lệnh ngừng bắn do LHQ làm trung gian năm 2022. Ông cảnh báo rằng sự yên tĩnh tương đối kéo dài nhiều năm có thể bị xóa sổ chỉ trong vài tuần nếu căng thẳng tiếp tục leo thang. Dù vậy, Grundberg vẫn tin rằng có thể tìm ra giải pháp thông qua đàm phán. Ông đã tăng cường tiếp xúc với các bên Yemen, với sự hỗ trợ của các nước trong khu vực, thực hiện nhiều chuyến thăm Riyadh và Muscat nhằm thúc đẩy hạ nhiệt và tìm kiếm một giải pháp chính trị khả thi. Ông nhấn mạnh: bất kỳ tiến trình chính trị nào trong tương lai cũng phải tính đến yêu cầu của tất cả các bên Yemen và người dân Yemen.
Tôi ghét những buổi sáng hoàn hảo. Vì chúng chẳng bao giờ tồn tại. Cũng như cái gọi là 'hòa bình' ở Yemen – một thứ mong manh đến nỗi chỉ cần một cú sốc nhỏ cũng đủ làm nó vỡ tan. Nhưng với tư cách là một kiến trúc sư quản trị DAO sống tại Zurich, tôi nhìn thấy một thứ khác ẩn sau những dòng tweet của LHQ: đó là câu chuyện về sự thất bại của cơ chế tập trung trong việc duy trì hòa bình, và cơ hội mà các giao thức phi tập trung – như blockchain – có thể mang lại.
Hãy cùng tôi phân tích bối cảnh. Yemen là một quốc gia đã chịu cảnh nội chiến từ năm 2014. Lệnh ngừng bắn năm 2022 do LHQ làm trung gian đã tạo ra một khoảng lặng hiếm hoi, nhưng nó không giải quyết được gốc rễ của xung đột: kiểm soát tài nguyên, tham nhũng, và sự thiếu vắng một hệ thống quản trị minh bạch. Các cuộc đàm phán hiện tại vẫn xoay quanh những bàn tròn kín – nơi quyền lực tập trung vào tay một số ít phe phái. Đây chính là điểm mù mà blockchain có thể chiếu sáng.
Cốt lõi của vấn đề không phải là thiếu thiện chí, mà là thiếu một cơ chế để thiện chí đó được thực thi một cách không thể đảo ngược. Khi các bên ký một thỏa thuận ngừng bắn trên giấy, họ không có gì đảm bảo rằng bên kia sẽ tuân thủ ngoại trừ lời hứa. Trong thế giới crypto, chúng tôi gọi đó là vấn đề 'trustless coordination'. Một DAO (tổ chức tự trị phi tập trung) có thể được thiết kế để quản lý việc phân bổ viện trợ nhân đạo, hoặc thậm chí là một quỹ tái thiết sau chiến tranh, với các quy tắc được mã hóa trên blockchain – bất kỳ bên nào vi phạm cam kết sẽ tự động mất quyền truy cập vào quỹ. Điều này không phải là khoa học viễn tưởng. Từ năm 2017, tôi đã chứng kiến Aragon và các nền tảng DAO khác thử nghiệm những mô hình tương tự cho các cộng đồng phi tập trung. Nhưng áp dụng vào một quốc gia đang chiến tranh như Yemen thì sao?
Hãy nhìn vào dữ liệu on-chain. Theo báo cáo của Chainalysis, lượng stablecoin (USDT, USDC) được gửi đến các địa chỉ ví ở Yemen đã tăng 300% trong năm 2023. Lý do rất đơn giản: đồng rial Yemen mất giá hơn 50% so với USD, và người dân tìm đến crypto như một kênh trú ẩn. Nhưng điều thú vị hơn là một số tổ chức phi chính phủ đã bắt đầu sử dụng các hợp đồng thông minh để phân phối viện trợ, đảm bảo rằng tiền đến đúng tay người cần mà không bị chính quyền địa phương cắt xén. Đây là một tín hiệu: công nghệ blockchain đang âm thầm xây dựng một lớp hạ tầng kinh tế song song, bất chấp sự sụp đổ của thể chế truyền thống.
Nhưng tôi là một người phản biện thực tế. Tôi đã thấy quá nhiều dự án 'blockchain for good' thất bại vì thiếu hiểu biết về bối cảnh địa phương. Việc đưa một DAO vào Yemen mà không có sự tham gia của các bộ lạc và phe phái chính trị sẽ chỉ tạo ra một hệ thống bị tẩy chay. Hơn nữa, chi phí gas trên Ethereum vẫn còn quá cao đối với một quốc gia có GDP bình quân đầu người dưới 1.000 USD. Giải pháp có thể là các sidechain hoặc L2 với phí gần bằng 0, nhưng liệu các bên Yemen có đủ trình độ kỹ thuật để vận hành chúng? Có lẽ bước đầu tiên không phải là một DAO toàn diện, mà là một 'smart contract escrow' đơn giản: một bên thứ ba trung gian mã hóa giữ tiền, chỉ giải phóng khi các điều kiện ngừng bắn được xác minh qua các oracle phi tập trung (như Chainlink). Điều này loại bỏ nhu cầu tin tưởng, nhưng vẫn cần một cơ quan thẩm quyền ngoài chuỗi để xác nhận sự kiện.
Tôi nhớ lại DeFi Summer 2020, khi tôi tình cờ khám phá ra Uniswap và nhận ra rằng một thị trường có thể tự vận hành mà không cần sổ lệnh. Cảm giác đó giống như nhìn thấy một tương lai khả thi. Nhưng Yemen không phải là một bể thanh khoản. Nó là một mớ hỗn độn của các mối quan hệ quyền lực, lòng thù hận và nghèo đói. Công nghệ chỉ có thể giúp ích nếu nó được thiết kế để phục vụ con người, chứ không phải áp đặt một mô hình từ bên ngoài.
Vậy đâu là takeaway? Tôi không nói rằng blockchain sẽ cứu Yemen. Nhưng tôi tin rằng bất kỳ tiến trình hòa bình nào cũng cần một lớp tin cậy có thể kiểm chứng được. Lời cảnh báo của Grundberg là một lời nhắc nhở rằng các cơ chế tập trung – dù là LHQ hay các chính phủ – đều có giới hạn. Tương lai của hòa bình có thể không nằm ở các bàn đàm phán kín, mà ở một giao thức mở, nơi mọi cam kết đều được ghi lại và thực thi bởi code.
Và tôi, một người từng mất 40% danh mục trong thị trường gấu 2022, vẫn chọn tin vào sức mạnh của sự phân quyền – không phải vì nó hoàn hảo, mà vì nó là lựa chọn duy nhất còn lại khi mọi niềm tin truyền thống đã sụp đổ.