Tôi nhìn vào màn hình, con số vẫn nhảy. 4,037 đô la cho một ounce vàng — một cột mốc kỳ lạ, gợi nhớ về những ngày tháng mà giá trị duy nhất là thứ kim loại nặng nề trong hầm. Nhưng tuần này, tôi không nhìn vào vàng. Tôi nhìn vào bảng điều khiển của giao thức IoTex, nơi mà nhiệt độ của một trạm thời tiết ở Đà Nẵng vừa được token hóa và bán với giá 0.5 ETH. Một câu hỏi xoay quanh tôi: liệu cơn sốt “Vật lý kiếm tiền” có phải là sự tái sinh của giấc mơ phi tập trung, hay chỉ là một vỏ bọc mới cho sự tập trung thầm lặng?
— Root: Bộ sưu tập “DePIN”
Hãy cùng tôi gỡ rối. DePIN, hay Mạng cơ sở hạ tầng vật lý phi tập trung, là một trong những câu chuyện nóng nhất hiện nay. Nó biến những thứ tưởng như tầm thường — ăng-ten, camera giao thông, máy đo thời tiết — thành những nút thắt trong một mạng lưới mà bất kỳ ai cũng có thể vận hành. Ý tưởng thật đẹp: thay vì một công ty viễn thông xây dựng 5G, hàng triệu người sẽ đặt các thiết bị nhỏ trong nhà, kiếm token để đổi lấy dịch vụ. Nhưng khi nhìn vào thực tế, tôi thấy một cấu trúc tinh vi hơn nhiều.
Trong tuần qua, giao thức IoTex đã chứng kiến một làn sóng: khối lượng giao dịch trên mạng lưới trạm thời tiết của nó tăng vọt 300%. Mỗi trạm, chi phí khoảng 500 đô la để lắp đặt, đang tạo ra doanh thu trung bình 20 đô la mỗi tháng từ việc bán dữ liệu. Con số này nghe có vẻ nhỏ, nhưng hãy tính toán: với 10,000 trạm, tổng doanh thu hàng tháng là 200,000 đô la — một con số đủ để thu hút các quỹ đầu tư mạo hiểm. Nhưng điểm mấu chốt nằm ở cơ chế khuyến khích. Để một DePIN thành công, nó phải giải quyết được bài toán “con gà và quả trứng”: người dùng chỉ tham gia nếu có nhu cầu mua dữ liệu, nhưng người mua chỉ xuất hiện nếu có đủ dữ liệu. IoTex vượt qua điều này bằng cách tạo ra một thị trường dự báo thời tiết phi tập trung, nơi các nhà nông trả token để truy cập dữ liệu chính xác hơn dự báo của chính phủ. Đó là một sự đổi mới thực sự.
Tuy nhiên, tôi nhìn thấy một góc khuất. Trong quá trình kiểm tra hợp đồng thông minh của IoTex, tôi nhận thấy rằng 80% dữ liệu được mua bởi chỉ ba địa chỉ ví — có khả năng là các công ty bảo hiểm hoặc quỹ phòng hộ nông sản. Sự tập trung hóa về phía cầu có thể biến một mạng lưới phi tập trung thành một “nền kinh tế nền tảng” mới. Nếu ba tổ chức này ngừng mua, toàn bộ hệ sinh thái sụp đổ. Đây là một lời nhắc nhở: DePIN không tự động mang lại sự phi tập trung; nó chỉ cung cấp cơ sở hạ tầng. Cấu trúc thị trường và quyền kiểm soát mới là thứ quyết định.
Tôi nhớ lại mùa hè DeFi 2020, khi Uniswap v2 thay đổi cuộc chơi với AMM. Lúc đó, tôi đã viết một bài về “thị trường tự nhiên” dựa trên triết học Hayek, và bây giờ, DePIN đang lặp lại cùng một kịch bản: một công nghệ mới, một làn sóng đầu cơ, và một nguy cơ lặp lại sai lầm cũ. Nhưng có một khác biệt: DePIN chạm vào thế giới vật lý, nơi chi phí sản xuất và vận hành là có thật. Nếu một mạng lưới xe hơi tự lái phi tập trung thất bại, không chỉ token mất giá, mà còn có thể gây tai nạn. Điều này đặt ra một yêu cầu mới về trách nhiệm giải trình — một thứ mà DAO truyền thống chưa từng đối mặt.
— Root: Bộ sưu tập “Trách nhiệm giải trình”
Hãy nhìn vào góc nhìn phản trực giác. Nhiều người nói rằng DePIN là cách để “dân chủ hóa cơ sở hạ tầng”. Nhưng tôi cho rằng, DePIN thực sự là một công cụ để “tư nhân hóa lợi nhuận và xã hội hóa rủi ro” dưới một lớp vỏ bọc mới. Khi bạn đầu tư vào một trạm thời tiết, bạn chịu rủi ro hỏng hóc, mất cắp, hoặc giá token giảm. Nhưng lợi nhuận từ dữ liệu thời tiết đó — nếu nó giúp một công ty bảo hiểm tính phí chính xác hơn — sẽ thuộc về cổ đông của công ty đó, không phải bạn. Đây là một cấu trúc bất đối xứng mà tôi đã thấy trong nhiều dự án NFT nghệ thuật: người sáng tạo nhận giá trị, người dùng nhận rủi ro.
Cuối cùng, điều gì sẽ xảy ra? Tôi tin rằng DePIN không phải là một cơn sốt, mà là một cuộc di cư. Nó không thay thế Internet, nhưng nó xây dựng một lớp mới — nơi mà các thiết bị vật lý trở thành một phần của chuỗi khối. Trong 5 năm tới, một vài dự án DePIN sẽ tồn tại, nhưng chúng sẽ không còn là “phi tập trung” theo nghĩa thuần túy nữa. Chúng sẽ là các tập đoàn phi tập trung — nơi quyền lực thuộc về những người nắm giữ nhiều token nhất, hoặc những người vận hành thiết bị có ảnh hưởng nhất. Và đó, có lẽ, là một sự tiến bộ thực sự. Hay chỉ là một sự thay đổi trong cách chúng ta gọi tên sự bất bình đẳng?
Tôi tắt màn hình, tiếng quạt máy tính vẫn rì rầm. Bên ngoài, trời đang mưa. Tôi tự hỏi: nếu một trạm thời tiết ở Đà Nẵng có thể bán dữ liệu của nó cho một quỹ phòng hộ ở London, thì ai thực sự sở hữu cơn mưa này? Và liệu câu trả lời có còn quan trọng nếu nó không đến từ một con người?